Dane szczegółowe książki

Wykaz akronimów 23
Przedmowa 25

Część I. Instytucje i porządek prawny 27
Rozdział 1. Zagadnienia wprowadzające 29
1.1. Charakter prawny i cele Unii Europejskiej (Adam Łazowski) 29
1.1.1. Uwagi wprowadzające 29
1.1.2. Charakter prawny Unii Europejskiej 29
1.1.3. Specyfika Wspólnot Europejskich / Unii Europejskiej w okresie poprzedzającym wejście w życie Traktatu z Lizbony 30
1.1.4. Specyfika Unii Europejskiej oraz Euratomu po wejściu w życie Traktatu z Lizbony 31
1.1.5. Aksjologia Unii Europejskiej – wartości i cele 33
1.2. Członkostwo w Unii Europejskiej (Adam Łazowski) 35
1.2.1. Uwagi wprowadzające 35
1.2.2. Akcesja do Unii Europejskiej 35
1.2.3. Zawieszenie praw członkowskich 36
1.2.4. Wystąpienie z Unii Europejskiej 38
1.3. Porządek prawny Unii Europejskiej (Michał Krajewski) 39
1.3.1. Autonomia porządku prawnego Unii Europejskiej 39
1.3.1.1. Ramowa regulacja traktatowa 39
1.3.1.2. Elementy konstytutywne autonomicznego porządku prawnego Unii: zasada skutku bezpośredniego i zasada pierwszeństwa 40
1.3.1.3. Jednostka w porządku prawnym Unii: skuteczna ochrona sądowa 43
1.3.1.4. Sądy krajowe w porządku prawnym Unii: sądy Unii o kompetencji ogólnej 45
1.3.2. Miejsce porządku prawnego Unii Europejskiej w krajowych systemach konstytucyjnych 47
1.3.2.1. Konstytucyjne granice dla zasad skutku bezpośredniego i pierwszeństwa 47
1.3.2.2. Miejsce prawa Unii w polskim porządku konstytucyjnym …. 49
1.3.2.3. Kompetencja Trybunału Konstytucyjnego do kontroli aktów prawa Unii 51
1.3.3. Konstytucjonalizacja porządku prawnego Unii Europejskiej 52
1.3.4. Ekonomiczne i nieekonomiczne normy w porządku prawnym Unii 55
1.4. Sądowe i polityczne mechanizmy ochrony praworządności w Unii Europejskiej (Michał Krajewski) 57
1.4.1. Spory o pojęcie praworządności i gwarancje niezawisłości 57
1.4.2. Praworządność na poziomie Unii Europejskiej 60
1.4.3. Unijna ochrona praworządności na poziomie państw członkowskich 65
1.4.3.1. Mechanizmy sądowe 65
1.4.3.2. Mechanizmy polityczne 72
1.4.4. Podsumowanie 75
1.5. Podział kompetencji między Unię Europejską a państwa członkowskie (Jędrzej Maśnicki) 75
1.5.1. Wprowadzenie 75
1.5.2. Zasada przyznania 76
1.5.3. Kompetencje wyłączne Unii Europejskiej 76
1.5.4. Kompetencje dzielone 77
1.5.5. Kompetencje wspierające, koordynacyjne, uzupełniające 79
1.5.6. Zasady regulujące wykonywanie kompetencji Unii Europejskiej 80
1.5.6.1. Uwagi ogólne 80
1.5.6.2. Zasada pomocniczości 80
1.5.6.3. Zasada proporcjonalności 82
1.5.6.4. Tryb kontroli zasad pomocniczości i proporcjonalności 83
1.5.6.4.1. Kontrola prewencyjna (ex ante) zasady pomocniczości 84
1.5.6.4.2. Kontrola następcza (ex post) zasad pomocniczości i proporcjonalności 85
1.5.7. Klauzula elastyczności (art. 352 TFUE) 86
1.6. Kompetencje Unii Europejskiej w stosunkach zewnętrznych i zawieranie umów międzynarodowych (Magdalena Słok-Wódkowska) 87
1.6.1. Unia Europejska jako podmiot prawa międzynarodowego 87
1.6.2. Kompetencje Unii Europejskiej do zawierania umów międzynarodowych 88
1.6.2.1. Uwagi wprowadzające 88
1.6.2.2. Kompetencja wyłączna Unii Europejskiej do zawierania umów międzynarodowych 88
1.6.2.3. Kompetencja wyłączna Unii Europejskiej do zawierania umów w zakresie kompetencji dzielonych 90
1.6.2.4. Kompetencja Unii Europejskiej do zawierania umów mieszanych 92
1.6.3. Rodzaje umów międzynarodowych zawieranych przez Unię Europejską 93
1.6.3.1. Uwagi wprowadzające 93
1.6.3.2. Umowy stowarzyszeniowe 94
1.6.3.3. Konwencje wielostronne 95
1.6.4. Członkostwo w organizacjach międzynarodowych 96
1.6.5. Procedura zawierania umów międzynarodowych przez Unię Europejską 97
1.7. Obywatelstwo Unii Europejskiej (Monika Woźniak-Cichuta) 98
1.7.1. Charakter prawny obywatelstwa Unii Europejskiej 98
1.7.2. Prawa obywateli Unii 100
1.7.2.1. Prawo do niedyskryminacyjnego traktowania (art. 18 TFUE) 101
1.7.2.2. Prawo do swobodnego przemieszczania się i przebywania na terytorium państw członkowskich (art. 21 TFUE) 102
1.7.2.3. Bierne i czynne prawo wyborcze do Parlamentu Europejskiego (art. 22 ust. 2 TFUE, art. 39 KPP) 105
1.7.2.4. Bierne i czynne prawo wyborcze w wyborach lokalnych w państwie miejsca zamieszkania (art. 22 ust. 1 TFUE, art. 40 KPP) 106
1.7.2.5. Prawo do ochrony dyplomatycznej i konsularnej (art. 23 TFUE) 107
1.7.2.6. Prawo petycji do Parlamentu Europejskiego, zwracania się do Rzecznika Praw Obywatelskich oraz innych instytucji, organów lub jednostek organizacyjnych Unii Europejskiej (art. 15 ust. 3, 24, 227 i 228 TFUE oraz art. 43 i 44 KPP) … 108
1.7.3. Europejska inicjatywa obywatelska (art. 11 TUE) 109
1.8. Ochrona praw podstawowych w Unii Europejskiej (Maciej Kułak) 110
1.8.1. Wielopłaszczyznowa ochrona praw podstawowych w Unii Europejskiej 110
1.8.2. Karta praw podstawowych Unii Europejskiej 112
1.8.2.1. Charakter prawny Karty 112
1.8.2.2. Struktura i treść Karty 113
1.8.2.3. Zakres i wykładnia praw podstawowych zawartych w Karcie 114
1.8.2.4. Zakres zastosowania Karty 115
1.8.2.5. Protokół polsko-brytyjski 117
1.8.2.6. Stosowanie Karty w relacjach horyzontalnych 118
1.8.3. Znaczenie Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności dla ochrony praw podstawowych w Unii Europejskiej 120
1.8.4. Działania Unii Europejskiej w obszarze praw człowieka i praw podstawowych 122
1.8.4.1. Działania w stosunkach zewnętrznych 122
1.8.4.2. Działania wewnętrzne 122

Rozdział 2. Instytucje Unii Europejskiej 125
2.1. Parlament Europejski (Monika Woźniak-Cichuta) 125
2.1.1. Funkcje Parlamentu Europejskiego i ich ewolucja 125
2.1.2. Skład 126
2.1.3. Kompetencje 127
2.1.4. Struktura wewnętrzna i organizacja pracy 129
2.2. Rada Europejska (Ariel Axel Sławiński) 131
2.3. Rada (Unii Europejskiej) (Karolina Oleksińska-Grabowska) 135
2.3.1. Wprowadzenie 135
2.3.2. Skład 136
2.3.3. Funkcje i kompetencje 137
2.3.4. Prezydencja 139
2.3.5. Sposób podejmowania decyzji i rola Rady w procedurze legislacyjnej 140
2.4. Komisja Europejska (Michał Krajewski) 142
2.4.1. Funkcje 142
2.4.2. Struktura instytucjonalna 142
2.4.2.1. Skład 142
2.4.2.2. Gwarancje niezależności członków Komisji 143
2.4.2.3. Powoływanie Komisji 143
2.4.2.4. Rola Przewodniczącego Komisji 144
2.4.2.5. Odpowiedzialność polityczna Komisji i jej członków; kompetencje kontrolne Parlamentu Europejskiego w stosunku do Komisji 145
2.4.3. Kompetencje 145
2.4.4. Organizacja wewnętrzna Komisji Europejskiej 147
2.5. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (Michał Krajewski) 147
2.5.1. Funkcje 147
2.5.2. Struktura instytucjonalna 149
2.5.2.1. TSUE: Trybunał Sprawiedliwości, Sąd, sądy wyspecjalizowane 149
2.5.2.2. Członkowie 150
2.5.2.3. Powoływanie członków Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej 152
2.5.2.4. Gwarancje niezależności członków Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej 153
2.5.2.5. Sądy wyspecjalizowane 153
2.5.2.Ó. Struktura wewnętrzna 154
2.5.3. Postępowanie 154
2.5.3.1. Właściwość Trybunału Sprawiedliwości i Sądu 154
2.5.3.2. Izby 156
2.5.3.3. Postępowanie 156
2.6. Inne instytucje Unii Europejskiej (Michał Krajewski) 157
2.6.1. Europejski Bank Centralny 157
2.6.2. Europejski Trybunał Obrachunkowy 159
2.6.3. Organy doradcze 159
2.6.4. Agencje Unii Europejskiej 160

Rozdział 3. Źródła prawa Unii Europejskiej 163
3.1. Prawo pierwotne Unii Europejskiej (Paweł Marcisz) 163
3.1.1. Wprowadzenie 163
3.1.2. Traktaty 165
3.1.3. Karta praw podstawowych Unii Europejskiej 168
3.1.4. Zasady ogólne i strukturalne (ustrojowe) 168
3.1.5. Orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej 172
3.2. Prawo pochodne Unii Europejskiej (Anna Zawidzka-Łojek, Radosław Maruszkin) 173
3.2.1. Wprowadzenie 173
3.2.2. Akty ustawodawcze i akty nieustawodawcze 174
3.2.2.1. Podział na akty ustawodawcze i nieustawodawcze 174
3.2.2.2. Akty ustawodawcze 174
3.2.2.3. Akty nieustawodawcze 174
3.2.2.3.1. Akty delegowane 175
3.2.2.3.2. Akty wykonawcze 177
3.2.2.3.3. Inne akty 179
3.2.3. Rodzaje aktów prawnych według art. 288 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej 180
3.2.3.1. Uwagi ogólne 180
3.2.3.2. Rozporządzenia 181
3.2.3.2.1. Charakterystyka ogólna 181
3.2.3.2.2. Zasięg ogólny rozporządzenia oraz jego stosowanie w całości 182
3.2.3.2.3. Bezpośrednia stosowalność rozporządzenia 183
3.2.3.3. Dyrektywy 184
3.2.3.3.1. Charakterystyka ogólna 184
3.2.3.3.2. Adresat dyrektywy 185
3.2.3.3.3. Moc wiążąca dyrektywy 186
3.2.3.3.4. Transpozycja dyrektywy 186
3.2.3.4. Decyzje 189
3.2.3.5. Zalecenia i opinie 190
3.2.4. Akty nienazwane / inne akty 191
3.3. Tworzenie prawa pierwotnego Unii Europejskiej (Marcin Krzemień) 192
3.3.1. Wprowadzenie 192
3.3.2. Zwykła procedura zmiany Traktatów 193
3.3.3. Uproszczone procedury zmiany Traktatów 195
3.3.3.1. Uwagi ogólne 195
3.3.3.2. Artykuł 48 ustęp 6 Traktatu o Unii Europejskiej – procedura uproszczona z wymogiem ratyfikacji 195
3.3.3.3. Artykuł 48 ustęp 7 Traktatu o Unii Europejskiej – procedura kładki 196
3.3.3.4. Szczegółowe procedury zmiany Traktatów – procedury kładki ad hoc 198
3.3.4. Zmiany w prawie pierwotnym Unii wynikające z akcesji nowych członków lub wystąpienia członków dotychczasowych 198
3.3.4.1. Uwagi ogólne 198
3.3.4.2. Procedura zawierania traktatów akcesyjnych 199
3.4. Stanowienie prawa pochodnego Unii Europejskiej (Anna Zawidzka-Łojek, Radosław Maruszkin) 200
3.4.1. Wprowadzenie 200
3.4.2. Wybór właściwej podstawy prawnej aktu 201
3.4.3. Obowiązek uzasadnienia aktu 203
3.4.4. Inicjatywa ustawodawcza 204
3.4.5. Stanowienie aktów ustawodawczych 206
3.4.5.1. Uwagi ogólne 206
3.4.5.2. Zwykła procedura ustawodawcza 206
3.4.5.3. Specjalna procedura ustawodawcza 208
3.4.6. Stanowienie aktów delegowanych i wykonawczych 211
3.4.6.1. Uwagi ogólne 211
3.4.6.2. Stanowienie aktów delegowanych 212
3.4.6.3. Stanowienie aktów wykonawczych .. 212
3.4.7. Szczególne procedury stanowienia aktów prawa pochodnego Unii Europejskiej 214
3.4.7.1. Uwagi ogólne 214
3.4.7.2. Wydawanie aktów unijnego prawa pochodnego samodzielnie przez Radę 214
3.4.7.3. Wydawanie aktów unijnego prawa pochodnego przez Radę Europejską 214
3.4.7.4. Wydawanie aktów unijnego prawa pochodnego przez Komisję Europejską 215
3.4.8. Obowiązek publikacji aktu 215
3.4.9. Wzmocniona współpraca 217
3.5. Instrumenty Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa (Anna Łabędzka) 217
3.5.1. Uwagi ogólne 217
3.5.2. Instrumenty Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa 218
3.5.2.1. Cele i ogólne wytyczne Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa 219
3.5.2.2. Decyzje Rady (UE) 221
3.5.2.2.1. Decyzje Rady ustanawiające działania operacyjne 221
3.5.2.2.2. Decyzja Rady powołująca Europejską Służbę Działań Zewnętrznych 222
3.5.2.2.3. Decyzje Rady powołujące specjalnych przedstawicieli 223
3.5.2.2.4. Decyzje Rady o zawarciu umów międzynarodowych 224
3.5.2.2.5. Decyzje Rady w sprawie środków ograniczających (decyzje nakładające sankcje) 225
3.5.3. Oświadczenia i deklaracje 228

Rozdział 4. Prawo Unii Europejskiej a prawo państw członkowskich (Anna Zawidzka-Łojek) 231
4.1. Wprowadzenie 231
4.2. Zasada pierwszeństwa prawa unijnego 232
4.3. Zasada skutku bezpośredniego prawa unijnego 239
4.3.1. Uwagi wstępne 239
4.3.2. Skutek bezpośredni przepisów traktatowych 240
4.3.3. Skutek bezpośredni rozporządzeń 242
4.3.4. Skutek bezpośredni dyrektyw 243
4.3.5. Szeroka definicja pojęcia „państwa” i pojęcie „emanacji państwa” 247
4.3.6. Skutek bezpośredni decyzji 248
4.3.7. Skutek bezpośredni umów międzynarodowych i aktów wydanych na ich podstawie 249
4.4. Zasada skutku pośredniego prawa unijnego (obowiązek prounijnej wykładni prawa krajowego) 250
4.5. Odpowiedzialność państwa członkowskiego za szkody powstałe wskutek naruszenia prawa unijnego 253
4.5.1. Uwagi ogólne 253
4.5.2. Sformułowanie zasady odpowiedzialności odszkodowawczej państwa członkowskiego 253
4.5.3. Przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej państwa członkowskiego 255
4.5.4. Rozwinięcie zasady odpowiedzialności odszkodowawczej państwa członkowskiego 256
4.5.5. Odpowiedzialność odszkodowawcza państwa członkowskiego z tytułu naruszenia prawa unijnego przez sąd krajowy orzekający w ostatniej instancji 258
4.5.6. Zasada autonomii instytucjonalnej i proceduralnej 260

Rozdział 5. Sądowa kontrola przestrzegania prawa unijnego i współpraca sądów unijnych z sądami krajowymi 263
5.1. Postępowanie prejudycjalne (Agata B. Capik) 263
5.1.1. Charakterystyka postępowania prejudycjalnego 263
5.1.1.1. Uwagi ogólne 263
5.1.1.2. Podstawa prawna 265
5.1.2. Kompetencja do orzekania w trybie prejudycjalnym 266
5.1.2.1. Zakres podmiotowy 266
5.1.2.2. Zakres przedmiotowy 267
5.1.2.3. Orzekanie o ważności aktów prawa pochodnego Unii Europejskiej 269
5.1.3. Wystąpienie z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym 270
5.1.3.1. „Sąd” w rozumieniu postanowień artykułu 267
Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej 270
5.1.3.2. Decyzja sądu o wystąpieniu z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym 274
5.1.3.2.1. Prawo do złożenia wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym 275
5.1.3.2.2. Obowiązek wystąpienia z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym 275
5.1.3.2.3. Konsekwencje zaniechania wystąpienia z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym 278
5.1.4. Przebieg postępowania prejudycjalnego 281
5.1.4.1. Treści i forma wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym 281
5.1.4.2. Przebieg postępowania prejudycjalnego przed Trybunałem Sprawiedliwości 284
5.1.5. Orzeczenie Trybunału Sprawiedliwości w postępowaniu prejudycjalnym 286
5.1.6. Postępowanie prejudycjalne kończące się postanowieniem z uzasadnieniem 288
5.1.7. Przyspieszony tryb prejudycjalny . 289
5.1.8. Pilny tryb prejudycjalny 290
5.2. Postępowania z tytułu uchybienia zobowiązaniom traktatowym – skargi przeciwko państwu członkowskiemu (Jędrzej Maśnicki) 292
5.2.1. Wprowadzenie 292
5.2.2. Uchybienie zobowiązaniom wynikającym z Traktatów 293
5.2.2.1. Uwagi ogólne 293
5.2.2.2. Zakres odpowiedzialności za naruszenie zobowiązań traktatowych 296
5.2.2.3. Okoliczności wyłączające odpowiedzialność państwa członkowskiego 297
5.2.3. Etapy postępowania z tytułu uchybienia zobowiązaniom traktatowym 298
5.2.3.1. Uwagi ogólne 298
5.2.3.2. Nieformalny etap postępowania – powzięcie i weryfikacja informacji dotyczącej uchybienia 300
5.2.3.3. Administracyjny (przedsądowy) etap postępowania 301
5.2.3.3.1. Charakterystyka ogólna 301
5.2.3.3.2. Wezwanie do usunięcia uchybienia 302
5.2.3.3.3. Uzasadniona opinia 302
5.2.3.4. Sądowy etap postępowania 303
5.2.3.4.1. Charakterystyka ogólna 303
5.2.3.4.2. Skarga z tytułu uchybienia 304
5.2.3.4.3. Ciężar dowodu 305
5.2.3.4.4. Przebieg sądowej fazy postępowania 305
5.2.3.5. Wykonanie wyroku i zakończenie postępowania 306
5.2.4. Postępowanie z tytułu braku wykonania wyroku Trybunału (art. 260 ust. 2 TFUE) 307
5.2.5. Kary finansowe nakładane w trybie artykułu 260 ustępu 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej 310
5.2.6. Postępowanie z tytułu uchybienia zobowiązaniom traktatowym rozpoczynane przez państwo członkowskie (art. 259 TFUE) 312
5.2.7. Środki tymczasowe w postępowaniach z tytułu uchybienia zobowiązaniom traktatowym 315
5.3. Skarga o stwierdzenie nieważności aktu prawa Unii Europejskiej (art. 263 TFUE) (Sylwia Majkowska-Szulc) 317
5.3.1. Uwagi ogólne 317
5.3.2. Podmioty posiadające czynną legitymację procesową w zakresie skargi o stwierdzenie nieważności 318
5.3.3. Podmioty wyposażone w bierną legitymację procesową w zakresie skargi o stwierdzenie nieważności 322
5.3.4. Akty zaskarżalne w drodze skargi o stwierdzenie nieważności 323
5.3.5. Przyczyny stwierdzenia nieważności aktu prawa Unii Europejskiej…. 323
5.3.6. Termin na złożenie skargi o unieważnienie aktu prawa Unii Europejskiej 327
5.3.7. Zarzut bezprawności (art. 277 TFUE) 327
5.3.8. Skutki prawne orzeczenia w sprawie skargi o unieważnienie aktu prawa Unii Europejskiej (art. 264 TFUE) 328
5.3.9. Obowiązki instytucji, której akt został unieważniony (art. 266 TFUE) 330
5.4. Skarga na bezczynność instytucji unijnych (Magdalena Porzeżyńska) 331
5.4.1. Wprowadzenie 331
5.4.2. Strony postępowania 331
5.4.2.1. Legitymacja czynna 331
5.4.2.2. Legitymacja bierna 332
5.4.3. Zaniechanie działania podlegające kontroli 332
5.4.4. Przebieg postępowania 333
5.4.4.1. Wezwanie do działania 333
5.4.4.2. Dwumiesięczny termin na podjęcie działania 333
5.4.4.3. Skierowanie skargi do Trybunału i orzeczenie o bezczynności 334
5.5. Skarga odszkodowawcza przeciwko Unii Europejskiej (Magdalena Porzeżyńska) 335
5.5.1. Wprowadzenie 335
5.5.2. Odpowiedzialność umowna (kontraktowa) 335
5.5.3. Odpowiedzialność odszkodowawcza (deliktowa, pozaumowna) 336
5.5.3.1. Strony postępowania 336
5.5.3.2. Zakres odpowiedzialności 336
5.5.3.3. Przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej 337
5.5.3.4. Skierowanie skargi do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i orzeczenie o obowiązku naprawienia szkody … 337
5.6. Inne podstawy jurysdykcji Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (Marcin Krzemień) 338
5.6.1. Kompetencja Trybunału Sprawiedliwości do wydawania opinii w sprawie zgodności przewidywanych umów międzynarodowych z Traktatami 338
5.6.2. Spory pracownicze 340
5.6.2.1. Uwagi ogólne 340
5.6.2.2. Legitymacja procesowa 340
5.6.23. Procedura 341
5.6.2.4. Przedmiot skargi 341
5.6.3. Kompetencja do rozstrzygania sporów dotyczących działania Europejskiego Banku Inwestycyjnego oraz Europejskiego Banku Centralnego 342
5.6.4. Kompetencja do orzekania na mocy klauzuli arbitrażowej 343
5.6.5. Kompetencja do rozstrzygania sporów przedłożonych
Trybunałowi Sprawiedliwości na mocy kompromisu 344

Część II. Prawo materialne 347
Rozdział 1. Zagadnienia wprowadzające (Anna Zawidzka-Łojek) 349
1.1. Pojęcie i ewolucja rynku wewnętrznego 349
1.2. Zasada niedyskryminacji ze względu na przynależność państwową jako podstawa rynku wewnętrznego 350
1.3. Harmonizacja prawa i zasada wzajemnego uznania 352
1.4. Rola Trybunału Sprawiedliwości w kształtowaniu rynku wewnętrznego 355

Rozdział 2. Swobodny przepływ towarów 359
2.1. Zakaz ceł i opłat o skutku równoważnym (Iga Małobęcka-Szwast) 359
2.1.1. Uwagi wprowadzające 359
2.1.2. Pojęcie towaru 360
2.1.3. Towary podlegające swobodnemu przepływowi 361
2.1.3.1. Towar pochodzący z państwa członkowskiego Unii Europejskiej 362
2.1.3.2. Towar będący w swobodnym obrocie 363
2.1.4. Unia celna 364
2.1.4.1. Pojęcie cła 364
2.1.4.2. Pojęcie opłaty o skutku równoważnym do cła 365
2.1.4.3. Opłata niebędąca opłatą o skutku równoważnym do cła 366
2.1.5. Środki prawne przysługujące jednostce w przypadku naruszenia przez państwo członkowskie art. 30 TFUE 367
2.2. Zakaz opodatkowania dyskryminacyjnego i protekcjonistycznego (Iga Małobęcka-Szwast) 368
2.2.1. Uwagi wprowadzające 368
2.2.2. Zakaz dyskryminacyjnego opodatkowania towarów podobnych 370
2.2.3. Zakaz protekcjonistycznego opodatkowania produktów konkurujących 372
2.2.4. Środki prawne przysługujące jednostce w przypadku naruszenia przez państwo członkowskie art. 110 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej 374
2.3. Zakaz ograniczeń ilościowych i środków o skutku równoważnym (Marta Michałek-Gervais) 374
2.3.1. Wprowadzenie 374
2.3.2. Pojęcie ograniczeń ilościowych 375
2.3.3. Pojęcie środków o skutku równoważnym do ograniczeń ilościowych 376
2.3.3.1. Uwagi ogólne 376
2.3.3.2. Formuła Dassonville 377
2.3.3.2.1. Regulacje handlowe 378
2.3.3.2.2. Przeszkody bezpośrednie lub pośrednie, rzeczywiste bądź potencjalne 378
2.3.3.2.2.1. Bezpośrednie lub pośrednie 379
2.3.3.2.2.2. Rzeczywiste bądź potencjalne 379
2.3.3.2.3. Brak reguły de minimis 379
2.3.3.3. Formuła Cassis de Dijon 380
2.3.3.3.1. Uwagi ogólne 380
2.3.3.3.2. Zasada wzajemnego uznania 380
2.3.3.3.3. Wymogi imperatywne 381
2.3.3.4. Formuła Keck 382
2.3.3.5. Test dostępu do rynku 383
2.3.3.6. Środki stosowane w sposób niejednakowy (dyskryminujące) i jednakowy (niedyskryminujące) 386
2.3.3.6.1. Środki stosowane w sposób niejednakowy (dyskryminujące) 386
2.3.3.6.2. Środki stosowane w sposób jednakowy (niedyskryminujące) 386
2.3.3.7. Wykładnia artykułu 35 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wyroki Groenveld i Gysbrechts) 386
2.3.4. Dopuszczalne ograniczenia traktatowe (art. 36 TFUE) 388
2.3.4.1. Uwagi ogólne 388
2.3.4.2. Ciężar dowodu 389
2.3.4.3. Brak arbitralnej dyskryminacji oraz ukrytych ograniczeń w handlu wewnątrzunijnym (art. 36 zdanie 2 TFUE) 389
2.3.4.4. Moralność publiczna 390
2.3.4.5. Porządek publiczny 390
2.3.4.6. Bezpieczeństwa publiczne 391
2.3.4.7. Ochrona zdrowia i życia ludzi i zwierząt lub ochrona roślin 392
2.3.4.8. Ochrona narodowych dóbr kultury o wartości artystycznej, historycznej lub archeologicznej 393
2.3.4.9. Ochrona własności przemysłowej i handlowej 394
2.3.4.9.1. Uwagi ogólne 394
2.3.4.9.2. Zasada wyczerpania prawa 395
2.3.5. Wymogi imperatywne (wyjątki orzecznicze) 395
2.3.5.1. Uwagi ogólne 395
2.3.5.2. Ochrona konsumentów 398
2.3.5.3. Ochrona środowiska 400
2.3.5.4. Prawa podstawowe 400
2.3.6. Zasada proporcjonalności 403
2.3.7. Skutki harmonizacji na poziomie unijnym 405

Rozdział 3. Swoboda przepływu osób i usług 407
3.1. Swoboda przepływu pracowników (Ariel Axel Sławiński, Marcin Krzemień)… 407
3.1.1. Uwagi ogólne 407
3.1.2. Podstawa prawna swobodnego przepływu pracowników 408
3.1.3. Beneficjenci swobody przepływu pracowników 410
3.1.4. Zakres zastosowania swobody przepływu pracowników 414
3.1.4.1. Zakaz dyskryminacji 414
3.1.4.2. Skutek bezpośredni wertykalny i horyzontalny 416
3.1.4.3. Realny, a nie hipotetyczny wymiar swobody przepływu pracowników 416
3.1.5. Sytuacja prawna osoby poszukującej pracy 417
3.1.6. Zatrudnienie w administracji publicznej 419
3.1.7. Uprawnienia pracowników w prawie pochodnym 420
3.1.7.1. Wprowadzenie 420
3.1.7.2. Rozporządzenie 492/2011 422
3.1.7.2.1. Uwagi wstępne 422
3.1.7.2.2. Szczegółowe uprawnienia pracowników oraz członków ich rodzin w rozporządzeniu 492/2011 423
3.1.7.2.3. Zakaz stosowania praktyk dyskryminujących przez przyjmujące państwa członkowskie 424
3.1.7.2.4. Prawo do równych warunków zatrudnienia- artykuł 7 rozporządzenia 492/2011 przywileje socjalne i podatkowe 425
3.1.7.2.5. Prawo do korzystania z przywilejów socjalnych 425
3.1.7.2.6. Prawo do korzystania z przywilejów podatkowych 427
3.1.7.3. Dyrektywa 2004/38/WE a swoboda przepływu pracowników 428
3.2. Swoboda przedsiębiorczości (Aleksandra Gawrysiak-Zabłocka) 430
3.2.1. Źródła prawa 430
3.2.2. Pojęcie i zakres przedmiotowy swobody przedsiębiorczości 431
3.2.2.1. Pierwotna i wtórna swoboda przedsiębiorczości 431
3.2.2.1.1. Pierwotna swoboda przedsiębiorczości 431
3.2.2.1.2. Wtórna swoboda przedsiębiorczości 437
3.2.2.1.3. Różnice między pierwotną a wtórną swobodą przedsiębiorczości 437
3.2.2.2. Uprawnienia akcesoryjne względem swobody przedsiębiorczości 438
3.2.2.3. Działalność wyłączona z zakresu swobody przedsiębiorczości 438
3.2.2.3.1. Działalność, która w jednym z państw członkowskich jest związana, choćby przejściowo, z wykonywaniem władzy publicznej 438
3.2.2.3.2. Upoważnienie do wyłączania niektórych rodzajów działalności ze stosowania postanowień rozdziału „Prawo przedsiębiorczości” 441
3.2.3. Delimitacja swobody przedsiębiorczości w prawie Unii Europejskiej 441
3.2.3.1. Swoboda przedsiębiorczości a zakaz dyskryminacji ze względu na przynależność państwową 441
3.2.3.2. Swoboda przedsiębiorczości a swobodny przepływ pracowników 441
3.2.3.3. Swoboda przedsiębiorczości a swobodny przepływ usług 442
3.2.3.4. Swoboda przedsiębiorczości a swobodny przepływu kapitału 443
3.2.3.5. Swoboda przedsiębiorczości a swobodny przepływ towarów 444
3.2.4. Zakres podmiotowy swobody przedsiębiorczości 445
3.2.4.1. Osoby fizyczne – obywatele innego państwa członkowskiego 445
3.2.4.2. Spółki – przynależne innemu państwu członkowskiemu 445
3.2.4.2.1. Definicja spółki 445
3.2.4.2.2. Warunki korzystania ze swobody przedsiębiorczości przez spółkę 446
3.2.4.3. Przynależni państwa członkowskiego w stosunku do swego państwa 446
3.2.4.4. Przynależni państw trzecich i bezpaństwowcy 448
3.2.5. Ograniczenia swobody przedsiębiorczości 449
3.2.5.1. Charakter regulacji powodującej ograniczenie 449
3.2.5.1.1. Ograniczenia dyskryminujące 449
3.2.5.1.2. Ograniczenia niedyskryminujące 450
3.2.5.2. Podział ze względu na źródło pochodzenia ograniczenia 451
3.2.5.2.1. Ograniczenia pochodzące od państwa przyjmującego 451
3.2.5.2.2. Ograniczenia pochodzące od państwa pochodzenia 451
3.2.5.2.3. Ograniczenia pochodzące od instytucji Unii Europejskiej 452
3.2.5.2.4. Ograniczenia pochodzące od podmiotów indywidualnych 453
3.2.6. Możliwość uzasadnienia ograniczeń swobody przedsiębiorczości 453
3.2.6.1. Uwagi wstępne 453
3.2.6.2. Porządek publiczny, bezpieczeństwo publiczne, zdrowie publiczne 454
3.2.6.3. Wymogi konieczne (imperatywne) 457
3.2.6.4. Nadużycie swobody 460
3.3. Swoboda świadczenia usług (Karolina Oleksińska-Grabowska) 461
3.3.1. Uwagi ogólne 461
3.3.2. Podstawy prawne 461
3.3.3. Zakres podmiotowy 462
3.3.4. Pojęcie usługi 463
3.3.4.1. Uwagi wstępne 463
3.3.4.2. Niematerialny charakter 464
3.3.4.3. Element transgraniczny .465
3.3.4.4. Czasowość .467
3.3.4.5. Odpłatny charakter 468
3.3.5. Treść swobody świadczenia usług 469
3.3.5.1. Zakaz dyskryminacji 469
3.3.5.2. Zakaz wprowadzania ograniczeń 469
3.3.6. Swoboda świadczenia usług a pozostałe swobody rynku wewnętrznego 471
3.3.6.1. Swoboda świadczenia usług a swoboda przepływu towarów 471
3.3.6.2. Swoboda świadczenia usług a swoboda przepływu pracowników 472
3.3.6.3. Swoboda świadczenia usług a swoboda przedsiębiorczości… 473
3.3.6.4. Swoboda świadczenia usług a swoboda przepływu kapitału 474
3.4. Dyrektywa usługowa (Ariel Axel Sławiński) 474
3.4.1. Uwagi wprowadzające 474
3.4.2. Zakres zastosowania dyrektywy usługowej 476
3.4.3. Uprawnienia usługodawców 478
3.4.4. Uprawnienia usługobiorców 484
3.4.5. Rola państwa członkowskiego 485
3.5. Dopuszczalne ograniczenia swobody przepływu osób i usług (Iga Małobęcka-Szwast, Karolina Oleksińska-Grabowska) 487
3.5.1. Uwagi wprowadzające 487
3.5.2. Kontrola legalności środków ograniczających swobodę przepływu osób i usług 488
3.5.3. Ograniczenia traktatowe 491
3.5.3.1. Uwagi ogólne 491
3.5.3.2. Bezpieczeństwo publiczne i porządek publiczny 493
3.5.3.3. Zdrowie publiczne 496
3.5.3.4. Standardy proceduralne i obowiązek poszanowania praw człowieka 496
3.5.4. Ograniczenia usprawiedliwione nadrzędnym interesem ogólnym (wymogami imperatywnymi) 498
3.5.4.1. Charakterystyka ogólna 498
3.5.4.2. Rozwój koncepcji 499
3.5.4.3. Przykłady wymogów imperatywnych 501
3.6. Uznanie kwalifikacji (Ariel Axel Sławiński) 502
3.6.1. Uwagi ogólne 502
3.6.2. Uznanie kwalifikacji w ramach swobody świadczenia usług 505
3.6.3. Uznanie kwalifikacji w ramach swobody przedsiębiorczości 506
3.6.3.1. Automatyczny system uznania kwalifikacji zawodowych 506
3.6.3.2. Ogólny system uznania kwalifikacji zawodowych 508
Rozdział 4. Prawo do swobodnego przemieszczania się i pobytu obywateli Unii i członków ich rodzin (Monika Woźniak-Cichuta) 511
4.1. Wprowadzenie 511
4.2. Pojęcie członka rodziny obywatela Unii 513
4.3. Prawo wjazdu i prawo wyjazdu 516
4.4. Prawo pobytu w przyjmującym państwie członkowskim 517
4.4.1. Prawo pobytu do trzech miesięcy 517
4.4.2. Prawo pobytu powyżej trzech miesięcy 517
4.4.3. Prawo stałego pobytu 519
4.5. Proporcjonalne i niedyskryminacyjne sankcje 520
4.6. Prawo do równego traktowania w związku z prawem do przemieszczania się i pobytu 521
4.7. Zakres przedmiotowy i dopuszczalne ograniczenia prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu 523

Rozdział 5. Swoboda przepływu kapitału (Anna Zawidzka-Łojek) 527
5.1. Wprowadzenie 527
5.2. Stopniowa liberalizacja przepływu kapitału do 1994 roku 527
5.3. Traktatowa pełna liberalizacja przepływu kapitału 530
5.4. Źródła prawa 531
5.5. Pojęcie przepływu kapitału 533
5.6. Kapitał a płatności 537
5.7. Swoboda przepływu kapitału a inne swobody rynku wewnętrznego 539
5.8. Przeszkody w swobodnym przepływie kapitału 543
5.9. Dopuszczalne ograniczenia swobody przepływu kapitału 545
5.9.1. Wyjątki traktatowe 546
5.9.2. Wyjątki orzecznicze 549
5.10. Nabywanie nieruchomości 551
5.11. „Złote akcje” 554
5.12. Przepływ kapitału pomiędzy państwami członkowskimi Unii Europejskiej a państwami trzecimi 557

Rozdział 6. Prawo konkurencji Unii Europejskiej (Bartosz Degener, Hanna Marczewska) 559
6.1. Wprowadzenie 559
6.2. Cele prawa konkurencji Unii Europejskiej 562
6.3. Źródła prawa konkurencji Unii Europejskiej 563
6.4. Rynek właściwy 567
6.5. Siła rynkowa 573
6.6. Wpływ na handel między państwami członkowskimi Unii Europejskiej 575
6.7. Porozumienia ograniczające konkurencję 578
6.7.1. Pojęcie przedsiębiorstwa 578
6.7.2. Związki przedsiębiorstw 581
6.7.3. Porozumienia w ramach jednego podmiotu gospodarczego 581
6.7.4. Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki 583
6.7.5. Porozumienia horyzontalne i wertykalne 586
6.7.6. Cel lub skutek porozumienia, decyzji i uzgodnionej praktyki 586
6.7.7. Reguła de minimis 591
6.7.8. Wyłączenia spod zakazu porozumień ograniczających konkurencję 593
6.7.9. Najpoważniejsze naruszenia prawa konkurencji Unii Europejskiej 600
6.8. Nadużywanie pozycji dominującej 603
6.8.1. Pozycja dominująca 604
6.8.2. Kolektywna pozycja dominująca 607
6.8.3. Nadużywanie pozycji dominującej 609
6.8.4. Obiektywne uzasadnienie praktyk 612
6.8.5. Praktyki cenowe 614
6.8.6. Pozostałe praktyki 619
6.9. Postępowanie w sprawie naruszenia art. 101 i 102 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej 625
6.10. Sankcje administracyjne i skutki cywilne naruszenia art. 101 i 102 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej 630
6.11. Kontrola koncentracji 634

Rozdział 7 Unijne reguły pomocy publicznej (Bartosz Degener, Hanna Marczewska) 639
7.1. Wprowadzenie 639
7.2. Źródła prawa pomocy publicznej w Unii Europejskiej 642
7.3. Pojęcie pomocy publicznej 645
7.3.1. Pojęcie przedsiębiorstwa 646
7.3.2. Przypisanie danego środka pomocowego państwu 646
7.3.3. Przyznanie korzyści 647
7.3.4. Selektywność środka 649
7.3.5. Wpływ na konkurencję i handel 651
7.3.5.1. Zakłócenie konkurencji 652
7.3.5.2. Wpływ na wymianę handlową 653
7.4. Podstawowe rodzaje dozwolonej pomocy publicznej 655
7.4.1. Wyłączenia automatyczne przewidziane w art. 107 ust. 2 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej 656
7.4.2. Wyłączenia przewidziane w art. 107 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej 657
7.4.3. Wyłączenie grupowe 658
7.4.4. Pomoc de minimis 659
7.4.5. Pomoc udzielana przedsiębiorstwom świadczącym usługi w ogólnym interesie gospodarczym 660
7.5. Kryteria oceny pomocy publicznej 661
7.6. Postępowanie w sprawach dotyczących pomocy publicznej 663

Wykaz podstawowych orzeczeń (Magdalena Porzeżyńska) 669
Wykaz orzecznictwa . 697